Dit is de laatste aflevering van een serie over auteur en mensenrechtenactivist Javier Sicilia, vandaag te lezen in Trouw.

Dit artikel werd gisteren gepubliceerd in dagblad Trouw. Klik op de afbeelding voor vergroting.

Dit artikel werd gisteren gepubliceerd op de Spaanstalige website van Radio Nederland Wereldomroep.

Mientras México vive una de sus peores olas de violencia, en la Ciudad de México miles de personas visitan las reliquias de Juan Pablo II.

por Jan-Albert Hootsen

La gran atención mediática y los miles de creyentes congregados ante la basilica de Guadalupe, muestran que la Iglesia Católica sigue siendo un factor de gran poder en la sociedad Méxicana.

“Esperamos más de dos horas hoy en la mañana,” dice Luis García. El hombre de 54 años descansa con su esposa y su hija en la plaza frente a la Basílica de la Virgen de Guadalupe, en Ciudad de México. “Hubo mucha gente desde que llegaron las reliquias, y todavía vienen más.”

Y sí es cierto. Miles de personas se forman en filas en la plaza para poder entrar a la basílica. Todos vinieron para ver una sola gota de sangre. Pero no es cualquier sangre: es del difunto Papa Juan Pablo II. Un grupo de reliquias llegó la semana pasada a México ycomenzó una peregrinación que se prolongará  nueve meses por todo México. Las reliquias atraen a miles de visitantes en este país profundamente católico, donde Juan Pablo II goza, incluso después de su muerte, de una extraordinaria popularidad.

Héroe
“Juan Pablo II es un héroe mexicano”, explica el sociólogo Bernardo Barranco, uno de los especialistas más destacados de México en el campo de la religión. “Ningún personaje ha tenido el impacto que tuvo él. Tan sólo en sus dos primeras visitas convocó más de 40 millones de personas.”

Pero la muchedumbre en la basílica también es una señal de que la Iglesia Católica mexicana todavía es capaz de movilizar a los mexicanos. Aunque la iglesia pierde miembros muy rápido, dice Barranco. “El descenso del número de creyentes dentro de la Iglesia Católica mexicana casi fue vertical en los últimos años. Ahora unos 84% de los mexicanos son católicos, una cifra anteriormente impensable.”

¿Cuál es el poder de la Iglesia Católica en el México de hoy? Barranco: “Indudablemente sigue teniendo un importante papel en la sociedad. Tiene una estructura de más de quince mil sacerdotes y una base institucional de cientos de congregaciones. En el ámbito religioso los grupos evangélicos y pentecostales han ganado mucho terreno, pero el peso de la Iglesia Católica principalmente se siente en el ámbito político. Los obispos son verdaderos actores políticos: comen con políticos, van a fiestas con políticos, lo primero que te llega a la miente cuando piensas en un obispo, es que son políticos.”

Narcolimosna

Y como la clase política en México actualmente se encuentra más y más envuelta en la guerra contra el narcotráfico, en la cual se estima que más de 40.000 personas perdieron la vida desde que el presidente Felipe Calderón decidió mandar miles de soldados para combatir los grupos delictivos en México, tampoco la iglesia puede evitar desempeñar un papel en la actual situación de violencia que sufre el país. En los últimos años surgió el fenómeno de la ‘narcolimosna’: dinero dado a la iglesia por parte de narcotraficantes.

Quizás el ejemplo más claro es una pequeña iglesia en la comunidad de El Tezontle, en el estado de Hidalgo, al norte de la Ciudad de México. El pequeño templo causó un escándalo el año pasado, porque cuenta con una placa que indica explícitamente que fue construida con apoyo de Heriberto Lazcano Lazcano, alias ‘El Lazca’, actual líder del grupo delictivo de Los Zetas.

“Si el dinero del narcotráfico ha infiltrado los organismos del estado, también ha entrado a la iglesia”, dice Bernardo Barranco, “Los narcotraficantes viven al filo de la navaja, y por lo tanto se ponen muy fetichistas, un característica que combinan con su antigua religiosidad. Se ha escuchado de sacerdotes extorsionados y hasta de iglesias saqueadas de obras de arte. Pero ahí entramos en un hoyo negro. Es decir, no existen investigaciones y carecemos de datos.”

Revolución
Para Barranco, la Iglesia Católica en México tiene muchos problemas. “La iglesia cuestiona las valores, pero no es autocrítica. Se ha dedicado más a la política y menos a la impartición de los valores. La iglesia ha perdido autoridad espiritual e incidencia religiosa. No tenemos líderes espirituales. Lo que la iglesia necesita es una revolución adentro; realmente tener interés por la gente. Son muy escasos los sacerdotes y obispos comprometidos con su pueblo.”

Pero mientras esta revolución no se lleve a cabo, reliquias como las de Juan Pablo II, según el sociólogo, son una medida de la Iglesia Católica para mantener su influencia. “Reliquias son una prolongación de un culto en tiempos de crisis: pederastia, caída vertical en la membresía, un papa como Benedicto XVI que no tiene mucho empuje o fuerza. Le hace muy bien a la iglesia”.

(Dit artikel werd vandaag gepubliceerd op The Voice of Mexico)

In the wake of the horrendous attacks on the Casino Royale in Monterrey, last Thursday, Mexico is trying to cope with the scale of the violence and looking for answers to many questions. The most important of all: how do we end this? What do we need to do to stop the violence? Over the last few years, as drug violence has become more intense, the death toll higher and security in some parts of the country virtually non-existent, two possible solutions to the drug war have gained momentum in the main stream discourse. The first is legalizing drugs, the second calling for a truce. Both lines of thought are perfectly legitimate and understandable, but they are also problematic in their own right. 

by Jan-Albert Hootsen

Legalization

First: legalization. The logical argument for legalization is that, by taking drugs out of illegality and into a regulated market, a large chunk of organized crime’s income would disappear. Any useful data on the matter is hard to come by, but even the most conservative estimates state that trafficking groups make at least 20 billion US dollars per year out of the drug trade.

The legalization argument, however, ignores a very important aspect of Mexican organized crime, namely that it’s not just drugs that make the money. As increased US border security and Mexican law enforcement efforts make it harder to smuggle contraband, criminal groups are focusing on other ways of making money: extortion, kidnapping, prostitution, et cetera.

The Mexican government itself already estimates that last year a whopping 6,6 billion US dollars were made through kidnapping and extortion alone. Vicious new kids on the block La Mano con Ojos can hardly be called a drug gang: they make the bulk of their money through kidnapping and extortion. And in Michoacán local gangs La Familia and Los Caballeros Templarios make a solid profit out of illegal logging and even growing avocados. How would legalization end those practices?

It would be wonderful if legalization would not just end the drug problem, but also eliminate kidnapping and extortion at the same time. It is, however, more likely that it would actually increase those problems in the short run.

Legalization could theoretically lower consumer prices and thus diminish income by drug production and trafficking. But if there is more money to be made by extortion and kidnapping, it is difficult to imagine why a former drug trafficker and cartel enforcer who lives by violence and has no respect for the law would all of a sudden become a law abiding citizen. Why would he not simply branch out into other forms of crime?

Besides, if we argue that legalizing drugs would create a legitimate market (as we can safely assume Americans, Canadians and Europeans won’t stop snorting cocaine overnight), there are more problems to face. How would we regulate such a market? And who would we allow to participate in it? Should the narco’s be allowed to go legit? They have lots of guns, lots of money and plenty of manpower. Keeping them out of a new market would leave us with thousands of well-armed people with plenty of cash losing their primary source of income. What would they do and where would they go?

And even if we did allow Chapo to become a legitimate farmer, or welcome Los Zetas into a new economic sector, would they simply stop cutting of heads, skinning people alive and stop shooting eachother? What about regulating competition? Can we count on them to become decent, law abiding participants in a brave new industry, settling differences with their competitors in court, instead of shooting eachother in the face? In the last 500 years, there have been plenty of bloody conflicts between, for example, competing landowners in a legitimate industry settling land disputes through the barrel of a gun.

The entire drug-infrastructure is now held by organized crime groups. The production fields, means of transportation, everything. Who would become the fat cats in such a fledgeling legal environment? Most likely existing groups would simply occupy the new market, even if we tried to keep them out. Would normal citizens trying to enter this new market even have a chance against the narco’s?

And there is another problem: money laundering. Picture a crime group making money from both drug trafficking and kidnapping/extortion. A new legal market would mean new ways of laundering extortion money through setting up legal narcotics farms, buying equipment legally, et cetera.

And that is, theoretically, in a perfect world where the Mexican government is both willing and able to perfectly regulate such a market. Unfortunately, law enforcement in the country is already weak and ineffective as it is. The judiciary isn’t even able to prosecute more than a few percent of cases. Corruption in police forces is rampant, impunity endemic. The way the Mexican state is working right now, it couldn’t possibly regulate a legal drug market effectively. ‘Irregularities’ could easily be bypassed by paying off a few local legislators and police officers.

The way the situation is right now, legalization hardly offers any real solutions to the problem, because the problem isn’t just drugs. Drugs have been trafficked from Mexico to the United States for over a century. There has always been violence in the process, but never in such a scale that it disrupted the country.

Truce

Very well, let’s forget legalization for a moment. Can we not negotiate a ‘truce’ with the criminal groups then? Prominent Mexicans such as former president Vicente Fox and poet/activist Javier Sicilia have suggested it as an option to end the violence.

The argument originates partly in the historicalconvivencia in the PRI-era, when drug trafficking could carry on with quiet approval from local, state and federal governments in exchange for payment and services. Drug trafficking happened on a large scale, but there was very little violence compared to now. People did not feel unsafe because of drugs. After all, a few trucks driving through the night, out of sight of everyone, trying to smuggle a few kilos of cocaine over the border, do not give ordinary citizens the idea that merely going out on the street could mean death. Attacks such as the one in Monterrey, extortions, shootouts in broad daylight and kidnappings, however, do.

But the notion of negotiating a truce is problematic. If it had to be made with drug traffickers, how? With whom? Under which conditions?

The answers to those questions haven’t been very well elaborated by those calling for a ‘truce’, nor has the most important problem with this line of thought: the idea that the drug war is a conflict fought out entirely between the authorities and organized crime. But the drug war isn’t principally a conflict fought between the Mexican/US government and crime groups. The most horrendous violence in the last five or six years has been caused by gangs fighting each other over trafficking routes, or because of power struggles after the capture or elimination of a capo.

For the violence to end through a ‘truce’, the ‘cartels’ and smaller groups would also have to come to some sort of agreement over how to divide their territories and over a fixed set of rules to maintain the power balance. Who would negotiate the rules? Is it even possible to get everyone around the table? And how would a truce be kept? Who would be responsible? Can the narco’s be trusted to stick to such an agreement? Can the government?

Ceasefires are viable in (civil) wars, with clear (political) actors who have reasonably clear goals, a well defined leadership and people who can negotiate in the name of groups. Organized crime groups do not function the same way. The landscape of Mexican organized crime is opaque, sometimes with little knowledge over who leads what group, who can speak for who and who wants what.

Former president Fox also suggested that an ‘Amnesty Law’ should be created. This would cause a serious moral problem: can a society where over 40.000 people have been killed in a few years (including a large number of innocent bystanders) simply accept that perpetrators go free? How does amnesty of ruthless cartel enforcers who decapitate people, kill children and burn down entire casinos promote any real sense of justice in Mexico?

All of the above lead me to seriously doubt the practical use of legalization and a truce. The logical follow up question would be: alright, but then what?

Admittedly, I don’t know. In the current situation there are no simple answers as to how to end the violence. However, as legitimate as the discourses of truce and legalization are, their proponents present them precisely as relatively simple solutions to a far too complex problem.

We should by no means discard these ideas, but I do believe we need to give them some more thought in order for them to be of any real practical use. Just saying: ‘legalize it!’ or ‘let’s call a truce!’ just doesn’t cut it.

Dit artikel werd vandaag gepubliceerd in Trouw. Klik op de afbeelding voor een vergroting.

Dit is de derde aflevering van een serie over auteur en mensenrechtenactivist Javier Sicilia, vandaag te lezen in Trouw.

Dit is de tweede aflevering van een serie over auteur en mensenrechtenactivist Javier Sicilia, gisteren te lezen in Trouw.

Dit artikel werd 6 augustus gepubliceerd in dagblad Trouw. Klik op de afbeelding voor uitvergroting.

(Dit artikel werd op 28 juli gepubliceerd op de website De Jaap)

Afgelopen weekend was ik voor een serie reportages in de Centraal-Mexicaanse deelstaat Michoacán. Ik bezocht er het plaatsje Cherán, schitterend gelegen tussen de bergen. Maar Cherán is geen toeristenplaatsje. Afgelopen april gooiden de bewoners de burgemeester en de lokale politie de stad uit en besloten een comité van zelfbestuur op te richten. Dit omdat de bosrijke omgeving van Cherán de laatste jaren op grote schaal wordt vernietigd door de lokale criminele groep La Familia Michoacana. Deze wat bizarre, quasi-religieuze drugsbende heeft zich recentelijk toegelegd op de illegale houtkap, met alle gevolgen van dien.

door Jan-Albert Hootsen

De gemeente Cherán is 270 vierkante kilometer groot, ongeveer zo groot als Bonaire. 80 procent van alle bossen in de omgeving zijn sinds 2008 door La Familiaweggekapt. In een gemeenschap als Cherán, waar het bos van levensbelang is, heeft dat dramatische gevolgen: bodemerosie brengt de watervoorziening in gevaar, flora en fauna worden vernietigd en doordat de houtkappers niet ongewapend op pad gaan, zijn er sinds april zo’n tien doden gevallen in gevechten met woedende bewoners van Cherám.

Outbranching
Behalve door middel van houtkap terroriseert La Familia de gemeenschap al langer, vooral door ontvoeringen (met gemiddeld 15.000 euro losgeld een lucratieve bezigheid) en door lokale bedrijfjes af te persen. De Cheranos beschuldigen de burgemeester en politie ervan door La Familia te zijn omgekocht en de bad guys ruim baan te geven. Nu wordt alle toegang tot Cherán streng gecontroleerd door gemaskerde locals die geïmproviseerde controleposten op de toegangswegen hebben opgezet. Met van de politie in beslag genomen wapens patrouilleren de Cheranos de omliggende heuvels, waakzaam voor indringers die willen blijven kappen.

Houthandel is geen business die direct met de Mexicaanse drugsbendes wordt geassocieerd. Binnen- en buitenlandse media hebben de neiging bij de georganiseerde misdaad de focus wat eenzijdig op de drugshandel te leggen, maar in de praktijk doen de kartels veel meer dan drugs alleen. Ook ontvoeringen, afpersingen, autodiefstal, prostitutie, het uitbaten van casino’s, het aftappen van oliepijpleidingen, witwassen van (drugs)geld en dus ook illegale houtkap behoren tot hun activiteiten. Een boze inwoner van Cherán vertelde me dat La Familia Michoacana als losgeld voor ontvoeringen steeds vaker de eigendomspapieren van stukken land eist, om daar aguacate (waar guacamole van wordt gemaakt) te verbouwen. Ook reguliere landbouw is blijkbaar een geldbron voor de bendes.

Zaligmakend
De ironie wil dat outbranching van de kartels een gevolg lijkt te zijn van het relatieve success van de intensieve bestrijding van de kartels. De zuidgrens van de Verenigde Staten wordt steeds beter gecontroleerd, waardoor het steeds moeilijker wordt om smokkelwaar aan de andere kant te krijgen. De kartels zoeken daardoor steeds meer naar andere lucratieve bezigheden. Het paramilitaire moordcommando Los Zetas specialiseert zich in ontvoeringen (met alle gruwelijke gevolgen van dien), het oeroude en machtige Sinaloa Kartel doet zijn bijnaam ‘Maffia van Sinaloa’ eer aan door miljoenen aan ‘bescherming’ te innen van bedrijven. Drugs zijn niet meer zaligmakend.

Het Mexicaanse leger heeft de afgelopen twee jaar bovendien behoorlijk wat drugsbazen kunnen arresteren of liquideren. In Michoacán en Guerrero heeft dat geleid tot fragmentatie van lokale groepen. Na de dood in 2009 van Arturo Beltrán-Leyva is het Beltrán-Leyva Kartel uit elkaar gevallen in meerdere kleine groepen, die op lokaal niveau steden als Acapulco proberen te ‘veroveren’. In Michoacán is La Familia Michoacana deels bezweken na de arrestaties van een aantal leiders van de groep. Een deel van La Familia heeft zich afgescheiden en is verder gegaan als de al helemaal bizarre Caballeros Templarios (Ridders van de Tempelorde).

Wellicht moeten we daarom afstappen van de term ‘drugskartel’. Nog afgezien van het feit dat het woord ‘kartel’ in principe niet klopt (de drugshandel in Mexico is juist een keiharde concurrentiestrijd), zijn de bendes steeds meer brede, multinationale criminele organisaties geworden. Het criminaliteitsprobleem in Mexico evolueert. Onze manier van ernaar kijken moet dat ook.

Dit artikel werd 26 juli gepubliceerd in dagblad Trouw. Klik op de afbeelding voor uitvergroting.