(Dit verhaal werd 10 oktober door de GPD uitgezet voor publicatie)

MEXICO STAD (GPD) – Bijna dertig jaar na de Falklandoorlog ruziėn Argentiniė en het Verenigd Koninkrijk opnieuw openlijk over de eilanden. Buenos Aires wil ‘zijn Malvinas’ weer terug, Londen peinst er niet over. Op de achtergrond schuilen olie en verkiezingen.
Volop patriottische taal in Argentiniė. Vorige week stelde congreslid Liliana Fadul voor om herdenkingsmunten uit te brengen ter nagedachtenis aan de omgekomen militairen in de Falklandoorlog van 1982. En tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York van drie weken geleden haalde president Cristina Fernandez de Kirchner plotseling uit naar de Britse regering om de eilanden.

door Jan-Albert Hootsen

Fernandez eist dat de onderhandelingen over de status van de Islas Malvinas, zoals de eilanden in Argentiniė worden genoemd, op straffe van het onderbreken van de luchtbrug tussen de Falklands en Chili. Die vliegroute is onderdeel van de Voorlopige Overeenkomst uit 1999. Destijds schortte Chili, woedend om de arrestatie van ex-dictator Augusto Pinochet in Londen het jaar daarvoor, alle vliegverkeer naar de eilanden op.

Na een half jaar onderhandelen werd het vliegverkeer hervat, onder voorwaarde dat de Britten een VN-resolutie uit 1988 zouden respecteren, die oproept tot verdere onderhandelingen. Dat is niet gebeurd. ,,We zullen nog een tijdje wachten”, dreigde Fernįndez in New York, ,,maar als er niets gebeurt zien we ons gedwongen de Voorlopige Overeenkomst te herzien.”

Londen houdt vast aan het standpunt dat Falklanders zelf mogen beslissen over hun toekomst. ,,Wij gaan uiteraard niet onderhandelen over soevereiniteit van de eilanden. De Falklanders het recht op zelfbeschikking ontzeggen is triest”, reageerde de Britse ambassade in Buenos Aires geļrriteerd.

De Falklands zijn sinds 1833 in Britse handen, de meerderheid van de bevolking is van Britse komaf en Engels is er de officiėle taal. De Argentijnen beschouwen de eilanden echter als hun grondgebied. In 1982 explodeerden de spanningen, toen de militaire junta van generaal Leopoldo Galtieri een invasievloot naar de Falklands stuurde. In een korte, hevige strijd, waarbij ruim 900 militairen omkwamen, zegevierden de Britten.

Achter de recente spanningen gaat meer schuil dan alleen nationalistisch trompetgeschal en gesteggel over VN-resoluties. Augustus vorig jaar begonnen Britse bedrijven met olieboringen bij de Falklands. Dit tot grote onvrede van de Argentijnen, die terstond besloten opnieuw geen ambassadeur in Londen te benoemen. Sinds 2008 is daar geen Argentijnse vertegenwoordiging meer.

Sommige analisten zien ook een politiek motief achter de Argentijnse spierballentaal. Op 23 oktober worden weer presidentsverkiezingen in Argentiniė gehouden en president Fernandez is erop gebrand meer dan vijftig procent van de stemmen te halen, genoeg om in de eerste ronde te winnen.

,,Ze zal de Falklands gebruiken om punten te winnen bij de kiezers en om de publieke opinie af te leiden van onderwerpen die de regering mogelijk kunnen schaden”, voorspelde Argentiniė-specialist Mark Jones van Rice University in de Verenigde Staten in maart al in de Britse krant The Telegraph. Het zou niet voor het eerst zijn dat een Argentijnse regering de Falklands als politieke afleidingsmanoeuvre gebruikt. De junta van Galtieri stond in 1982 op instorten en lanceerde de Falklandoorlog om de aandacht af te leiden van het groeiende verzet tegen de dictatuur. De smadelijke nederlaag leidde echter de definitieve val van het militaire bewind in.

SAN SALVADOR (GPD) – Urenlang schoffelt Israel Ticás met zijn team in de drassige bodem van een maïsveldje in het plaatsje Zacatecoluca, ten zuidwesten van San Salvador. Door de constante regen is het akkertje een troosteloze modderpoel, maar de forensisch onderzoeker van het Salvadoraanse Openbaar Ministerie werkt onverstoorbaar door.

door Jan-Albert Hootsen

(Dit artikel werd 12 oktober gepubliceerd door de GPD) 

Dan houdt hij even stil. ,,De grond verandert hier van kleur. Ik denk dat hij hier ligt.” Hij haalt voorzichtig een paar stenen weg. Tussen de grijze klei verschijnen een stuk van een broekriem en een boxershort. Hij trekt de stof voorzichtig opzij, waardoor een donkerbruin stuk bot zichtbaar wordt. ,,Dat is zijn bekken. En daar, een ruggenwervel.” Weer een clandestien graf gevonden. Weer een vermiste Salvadoraan die dood opduikt.

El Salvador is maar al te vertrouwd met verdwijningen en clandestiene graven. Tijdens de bloederige burgeroorlog, van 1980 tot 1992, kwamen in het land dat ongeveer acht miljoen inwoners telt 75.000 mensen om, terwijl nog eens 30.000 mensen verdwenen. Veel slachtoffers van ontvoeringen werden in de jaren na de burgeroorlog in massagraven teruggevonden. Nog veel meer zijn nooit gevonden.

Sinds kort verdwijnen er opnieuw mensen en duiken er links en rechts geïmproviseerde graven op. Tussen 2007 en 2008 meldde de Salvadoraanse politie ruim 1200 verdwijningen, in de eerste vier maanden van dit jaar stond de teller op 179, een verdubbeling ten opzichte van 2010. Het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk veel hoger; een centrale databank van verdwenen personen is er niet in El Salvador.

,,Het aantal verdwijningen neemt sterk toe, net als het dumpen van slachtoffers in clandestiene graven. Wij krijgen maandelijks zo’n 125 meldingen”, zegt Enrique Velázquez, hoofd Statistiek bij Medicina Legal, dat de doodsoorzaak onderzoekt van slachtoffers van geweld. De muren van het kantoor hangen vol met foto’s van verdwenen Salvadoranen.
De nieuwe verdwijningen roepen traumatische herinneringen op aan de burgeroorlog, maar de oorzaak is een andere. In plaats van de doodseskaders van weleer zijn het nu extreem gewelddadige criminele bendes die terreur uitoefenen. In Centraal-Amerika worden ze maras genoemd. De grootste zijn de Mara Salvatrucha of MS-13 en hun rivalen de Mara 18.

Deze maras ontstonden in het Los Angeles van de jaren tachtig, toen Salvadoranen die de burgeroorlog ontvluchtten zich in de Verenigde Staten vestigden. Kwetsbare Salvadoraanse gemeenschappen werden het slachtoffer van bendes, waardoor ze zichzelf eveneens in bendes organiseerden. Hun steeds gewelddadiger karakter noopte de Amerikaanse regering in de jaren negentig tot massale deportatie van bendeleden naar El Salvador. De maras vestigden zich zo in hun oude vaderland en verspreidden zich van daaruit snel naar de buurlanden.

De naar schatting 30.000 leden van de maras onderscheiden zich door tatoeages, die soms hun hele lichaam bedekken en houden zich bezig met drugshandel, afpersing en ontvoering. In hoofdstad San Salvador beheersen ze hele wijken en bevechten hun territorium met bruut geweld. Het ontvoeren, martelen en wurgen of onthoofden slachtoffers is dagelijkse praktijk. El Salvador is daardoor een van de gewelddadigste landen ter wereld, met 64 moorden per 100.000 inwoners in 2010. Alleen het eveneens door maras geteisterde buurland Honduras heeft een hoger moordcijfer.

,,De MS-13 en M18 hebben ware terreur ontketend in El Salvador”, zegt Israel Ticás. Hij toont een boekwerk met foto’s van tientallen lijken die hij dit jaar heeft opgegraven. Bij sommige slachtoffers ligt het touw waarmee ze zijn gewurgd in het graf. Bij anderen gapen grote gaten in de schedels; een teken dat de daders het gezicht met machetes onherkenbaar hebben gemaakt. ,,De bendes verdedigen hun territorium fanatiek. Wie in een door M18 beheerste buurt woont en naar een MS-13 wijk verhuist, is zijn leven niet zeker. Als je een familielid in een bende hebt, loop je gevaar het slachtoffer te worden van een wraakactie ook al heb je zelf niets met de bendes te maken.”

Ook jonge meisjes zijn vaak het slachtoffer, veelal zijn ze verkracht voor ze werden vermoord. Ticás: ,,Als een bendelid een meisje leuk vindt en hem iet zijn zin geeft, is ze in levensgevaar.”

Hoewel de maras al twintig jaar bestaan in El Salvador, laten ze hun slachtoffers pas sinds kort verdwijnen om het stoffelijk overschot te dumpen. Critici zien de politiek van ‘Mano Dura’, Harde Hand, die sinds 2003 wordt gevoerd als de oorzaak. Mano Dura geeft de politie verregaande bevoegdheden in de strijd tegen de bendes. Wie een MS-13- of M18-tatoeage heeft kan al worden opgepakt. ,,De verdwijningen lijken daar een directe reactie op te zijn”, stelt ook Ticás. ,,Het dumpen van een lichaam op straat is veel riskanter dan in het verleden. Geen lichaam betekent dat er ook geen bewijs is.”

De golf van verdwijningen zorgt voor een angstcultuur die herinneringen oproept aan de burgeroorlog. ,,Onlangs raakten mijn familie en vrienden totaal in paniek toen ik twee uur lang mijn telefoon niet opnam, terwijl ik alleen maar even medicijnen was gaan kopen en thuis in slaap was gevallen”, vertelt Wendy Castillo (27), die met vrienden koffie drinkt in het hoofdstedelijke winkelcentrum Metrocentro. ,,Er heerst collectieve paranoia hier.”
Ook Israel Ticás is angstig. Door zijn werk roept hij agressie op bij de mareros en hij heeft dan ook altijd een geladen pistool op zak. ,,Een paar maanden geleden was ik bezig met een opgraving, toen plotseling een nichtje van me op me afliep. Ze vertelde me huilend dat ik haar broer aan het opgraven was. Mijn eigen neef, ook al kende ik hem niet. Mijn grootste angst is dat ik op een dag een tip over een graf krijg en dan mijn eigen zoon of dochter moet opgraven.”

Hij is net klaar met het afzetten van het geïmproviseerde graf in het maisveldje, als hij een telefoontje krijgt. Of hij snel naar Soyapango wil komen, vlakbij de hoofdstad, waar een graf met een jonge vrouw is gevonden. Hij zucht. Het zal zijn 593e opgraving worden in vijf jaar tijd. ,,En voor ieder graf dat je vindt, blijven er tien verborgen.”

DE SALVADORAANSE BURGEROORLOG

(GPD) – Van 1980 tot 1992 werd El Salvador geteisterd door een uiterst bloedige burgeroorlog. Armoede en inkomensongelijkheid lagen ten grondslag aan het conflict, dat werd uitgevochten tussen de linkse guerilla van het Farabundo Martí Front voor Nationale Bevrijding (FMLN) en opeenvolgende extreemrechtse militaire dictaturen, die werden gesteund door de Amerikaanse regering.

De juntas hanteerden een tactiek van de verschroeide aarde en zetten doodseskaders in, die ware slachtingen aanrichtten op het platteland. Dagelijks verdwenen Salvadoranen die werden verdacht van sympathieën voor de guerilla. De moord op aartsbisschop Óscar Romero (1980), een criticus van het militaire bewind en de slachting van bijna duizend burgers door het Atlacatldoodseskader in het dorpje El Mozote (1981) schokten de wereld.

In Nederland werd het conflict vooral berucht door de moord op IKON-journalisten Koos Koster, Jan Kuiper, Joop Willemsen en Hans ter Laag in 1982. Zij maakten een documentaire over de burgeroorlog.

In 1992 kwam er een einde aan de oorlog door de vredesakkoorden van Chapultepec. El Salvador werd een democratie, een waarheidscommissie werd ingesteld om oorlogsmisdaden te onderzoeken en het FMLN werd een legitieme partij. In 2009 werd Mauricio Funes de eerste president namens het FMLN.

Op de sociale media heb ik het al laten vallen: vanaf 1 oktober ben ik officieel begonnen als correspondent van Latijns-Amerika voor de Geassocieerde Pers Diensten (GPD). Mijn voorganger Robert-Jan Friele gaat deze schitterende regio helaas verlaten na drie jaar fantastisch werk vanuit Buenos Aires en Bogotá. De standplaats van de GPD, dat een groot aantal regionale kranten in Nederland van buitenlandverslaggeving voorziet, verplaatst zich nu naar Mexico Stad, van waaruit ik hoop het werk van Robert-Jan met dezelfde kwaliteit voort te kunnen zetten. Mijn werk als Mexico-correspondent voor Trouw en Radio Nederland Wereldomroep blijf ik gewoon doen, evenals het freelancen voor andere media. Hoewel 1 oktober officieel mijn eerste werkdag was, heb ik al enkele verhalen geschreven om de overgang zo vloeiend mogelijk te laten gaan. Eerder plaatste ik op dit blog al een verhaal vanuit Guatemala, hieronder nog een tweetal andere recente verhalen over Jamaica en Bolivia.

door Jan-Albert Hootsen

Van 28 september, over het aftreden van premier Bruce Golding van Jamaica.

JAMAICA STAAT NA AFTREDEN PREMIER OP KRUISPUNT

MEXICO STAD (GPD) _ Nog altijd hangt de schaduw van de eens zo machtige drugsbaron Christopher ‘Dudus’ Coke over Jamaica. Ruim een jaar na arrestatie en uitlevering aan de Verenigde Staten eiste hij opnieuw een slachtoffer. Bruce Golding, premier van het Caraïbische eiland, heeft laten weten op te stappen.

De arrestatie van Coke liep vorig jaar uit op een bloedbad. Gevechten in de hoofdstad Kingston tussen zijn bende, de Shower Posse, en de politie kostten tenminste 76 burgers het leven.

De ‘Affaire-Dudus’, zoals de operatie rond Coke’s arrestatie wordt genoemd, maakte de positie van Golding onhoudbaar. De VS dienden in 2009 al een uitleveringsverzoek voor drugshandelaar Coke in, maar Golding weigerde daar op in te gaan. Toen de premier medio 2010 alsnog besloot op te treden, ging het vreselijk mis.

Advocaat KD Knight, lid van de parlementaire commissie die de gang van zaken rond de uitlevering van Coke onderzoekt, reageerde opgetogen op Golding’s aankondiging af te zullen treden. ,,Hij is een besluiteloos leider, wiens gebrek aan geloofwaardigheid en onoprechtheid als een tros om de nek van het land hingen.”

,,Het was Goldings beste optie”, zegt politicoloog Brian Meeks van de Universiteit van de West Indies in Kingston. ,,Hij had al zijn geloofwaardigheid verloren.”

Golding werd in 2007 gekozen namens de Arbeiderspartij (JLP), die daarvoor achttien jaar in de oppositie zat. De Jamaicaanse politiek wordt al decennia gedomineerd door de JLP en de People’s National Party (PNP). Van oudsher hebben beide partijen banden met bendes die wijken van Kingston beheersen.

Sinds de jaren zestig worden politieke spanningen tussen JLP en PNP daardoor regelmatig met geweld tussen deze bendes uitgevochten. Daarbij zijn honderden doden zijn gevallen. Ook Golding is beschuldigd van banden met Coke, maar harde bewijzen ontbreken.

Overigens lag Coke’s machtbasis, de wijk Tivoli Gardens, in het kiesdistrict van Golding.
Volgens Meeks kan Goldings vertrek goed uitpakken voor Jamaica. ,,Er zijn veelbelovende jonge leiders in de JLP met een schoon imago, die Golding kunnen opvolgen. Voor het eerst kunnen we een premier krijgen die breekt met ons gewelddadige verleden. Uiteindelijk valt of staat alles met wie hem opvolgt: weer de oude garde, of een fris gezicht.”

Oorspronkelijk zou Jamaica eind 2012 weer naar de stembus gaan, maar vervroegde verkiezingen zijn nu reëel. Meeks: ,,Dat is de grote vraag. De JLP wil dit hoofdstuk in ieder geval achter zich laten. Er kan een euforische sfeer ontstaan: goodness, de slechte dagen zijn voorbij.”

—

Van 30 september, over de problemen van de Boliviaanse president Evo Morales om de aanleg van een snelweg door de Amazone.

PRESIDENT BOLIVIA IN HET NAUW OM SNELWEG

MEXICO STAD (GPD) _ De aanleg van een omstreden snelweg door het Amazonegebied brengt de Boliviaanse president Evo Morales in grote problemen. Politiegeweld tegen demonstranten en twee opgestapte ministers dwingen hem het project voorlopig te staken, terwijl de steun van zijn indiaanse achterban steeds verder afbrokkelt.

Evo Morales moet op zijn tellen passen. In 2006 werd hij als eerste Boliviaan van inheemse afkomst tot president gekozen. Maar hij krijgt steeds meer weerstand vanuit de indiaanse gemeenschappen (60 procent van de Boliviaanse bevolking); zijn natuurlijke achterban is.

Zondag stapte minister van defensie Cecilia Chacón op uit woede om gewelddadig politieoptreden tegen 2000 demonstranten ten noorden van La Paz. De politie zou een kamp van de demonstranten met excessief geweld zijn binnengevallen, waarbij honderden activisten zijn gearresteerd. Ook zouden 37 mensen zijn verdwenen en zou een baby zijn omgekomen. Dinsdag stapte ook minister Sacha Llorenti (binnenlandse zaken) op.

De activisten waren op weg naar La Paz om te demonstreren tegen de aanleg van een 300 kilometer lange snelweg, die, gefinancierd met Braziliaans geld, Brazilië moet verbinden met havens aan de kust van de Stille Oceaan in Peru en Chili. Morales voorziet daardoor stevige economische groei en geeft het project prioriteit in zijn beleid.

Een deel van de weg loopt echter door het Nationaal Park Isiboro, een beschermd natuurgebied van bijna 1,5 miljoen hectare, dat collectief eigendom is van 15.000 inheemse bewoners. De demonstranten vrezen grote milieuschade door de snelweg. Daarbij is er geen referendum over de aanleg gehouden, terwijl dat wel grondwettelijk verplicht is. Morales zei in juni dat ,,de snelweg er hoe dan ook komt, of jullie het nu leuk vinden of niet.”

,,De president overtreedt de grondwet”, zegt Andrés Gomez, directeur van het inheemse radionetwerk ELBOR. ,,Toen hij aantrad was hij de inheemse kampioen. Maar dit is een keiharde klap voor zijn imago en zijn geloofwaardigheid.”

,,Als Morales de politie was blijven inzetten, was zijn regering nu al gevallen”, zegt James Bosworth, een specialist op het gebied van Latijns-Amerikaanse politiek. ,,Er is dit jaar al ontelbare keren tegen hem geprotesteerd, meestal door groepen die tot zijn eigen inheemse basis behoren.”

De weerstand tegen het project breidt zich uit; zo’n 20 sociale bewegingen hebben zich solidair met de demonstranten verklaard. Morales heeft nu aangekondigd alsnog een referendum te willen houden en tot die tijd is de aanleg van de snelweg gestaakt.

Maar de weerstand tegen de president blijft. ,,We willen dat de hij de realiteit onder ogen ziet”, zegt Andrés Gómez. ,,Hij moet de wet respecteren en met de bevolking overleggen, anders merkt hij het bij de volgende verkiezingen.” Mortales heeft inmiddels nederig zijn excuses aangeboden.

Voor de GPD schreef ik twee weken geleden dit artikel over de verkiezingen in Guatemala. Het werd op 10 september gepubliceerd in o.a. Brabants Dagblad. Klik op de afbeelding voor een vergroting.

Dit artikel staat vandaag in dagblad Trouw. Klik op de afbeelding voor een vergroting.

(Dit artikel stond maandag op de website van Radio Holanda Mundial)

Los primeros conteos auguran que dos candidatos de derecha, el general Otto Pérez Molina y el empresario Manuel Baldizón, pasarán a disputar en segunda vuelta la presidencia.

Por Jan-Albert Hootsen

Guatemala votó este domingo por un nuevo Presidente de la República, la renovación del Congreso, representantes al Parlamento Centroamericano y alcaldías municipales. Sin embargo, el país tendrá que esperar hasta noviembre para conocer, en segunda vuelta electoral, quien será el próximo Presidente de la Nación.

De acuerdo a los primeros conteos oficiales, ninguno de los candidatos alcanzó el techo suficiente de votos para proclamarse nuevo presidente de Guatemala.

“Estoy muy contento que todo Guatemala participa en lo que es una verdadera fiesta democrática”, dice el Dr. José Rafael Espada, Vicepresidente de Guatemala. Estrada depositó su voto en la Zona 10 de la capital guatemalteca. Explica que “toda la gente ha venido con mucho entusiasmo, ya desde muy temprano”. Entonces eran las 10 de la mañana, y Guatemala se dirigía en masa a las casillas. En la Zona 10 una muchedumbre de votantes estaba formando fila. El ambiente: tranquilo y hasta alegre.

Las elecciones en Guatemala son siempre convulsas y por lo regular vienen acompañadas por la violencia. Este año no fue la excepción: 30 trabajadores políticos asesinados. A pesar de ello, la jornada electoral trascurrida pasó con tranquilidad. “Vimos poca gente en la mañana, pero ya se están formando colas largas”, señala George Ruiz, uno de los coordinadores del centro de votación. “Espero que los guatemaltecos voten con conciencia. En realidad no hemos visto muchos incidentes”.

Cinco votos
Los votantes pudieron emitir cinco votos: Presidente y Vicepresidente de la República, alcaldes municipales, diputaciones nacionales y miembros del Parlamento Centroamericano. Diez partidos se disputan la jefatura del Estado.

Durante la campaña, el ex-general Otto Pérez-Molina, del Partido Patriota estuvo desde el principio a la cabeza de todas las encuestas de intención de voto, con un 42% de preferencia electoral. Sin embargo, todo indica que el general Pérez Molina no logró hacerse con la mayoría de votos necesarios para proclamarse Presidente de Guatemala. De acuerdo con las leyes electorales del país, para ganar, el candidato tiene que alcanzar una mayoría absoluta. Caso contrario, los dos candidatos más votados pasan a la segunda vuelta electoral, prevista para noviembre próximo.

Segunda ronda
“Por lo que hemos visto en las últimas semanas, el escenario más probable es que haya una segunda vuelta electoral”, dice Marvin del Cid, analista político y reportero del diario El Periódico de Guatemala. Se pregunta quién le acompañaría a Pérez Molina en la segunda ronda electoral. Manuel Baldizón, hasta ahora, ha estado segundo en las encuestas, pero también es muy posible que Eduardo Suger llegue a terminar de segundo.

Pérez Molina ha ganado popularidad con su mensaje de “Mano dura, cabeza y corazón”. Promete enfrentar con agresión la delincuencia y la violencia en el país. Guatemala es uno de los países más inseguros del mundo, con un índice de homicidio que llegó hasta 42 por 100.000 en el 2010. La inseguridad y la corrupción han sido los temas principales en la campaña.

Pasado militar
El ex-militar intenta monopolizar el tema, pero sufre de acusaciones de defensores de derechos humanos por su papel como militar en la sangrienta guerra civil (1960-1996). Aparte el Tribunal Supremo Electoral (TSE) multó su campaña por pasar el límite del monto permitido en gastos de campaña.

Manuel Baldizón, del partido Líder, se encuentra en segundo lugar, con alrededor de un 18% en las encuestas. Se declaró a favor de implementar la pena de muerte, medida que existe en Guatemala, pero no se aplica. Baldizón, anteriormente miembro de UNE, se basa también en sus promesas de bajar los impuestos y regalar bonos a los más pobres del país. El conservador Eduardo Suger del partido Creo se encuentra en tercera posición, con 8% de respaldo.

“Es muy inseguro qué va a pasar en caso de una segunda vuelta”, señala Marvin del Cid. “Guatemala es un país en el cual se construye alianzas políticas en base de favores. Todos los candidatos han tenido que intercambiar favores para construir su base política, pero en la segunda vuelta todo se tiene que hacer de nuevo. Depende de muchos factores. Lo que sí es cierto, es que en Guatemala el candidato que gane la primera vuelta casi siempre gana la segunda”.

El resultado definitivo del conteo de los votos se espera en horas avanzadas de este lunes. Al publicar esta nota, el TSE señala que, con 10% de los votos contados, Otto Pérez Molina encabeza la preferencia electoral con 31% del voto, seguido por Manuel Baldizón con 21%.

Dit artikel staat vandaag in dagblad Trouw. Klik op de afbeelding om haar te vergroten.

In 2006, in Latijns-Amerika een eeuwigheid geleden, was ik nog student journalistiek in Tilburg en schreef ik voor mijn afstudeerproductie een analyse van de verkiezingen in Peru. Destijds ging de strijd tussen Ollanta Humala en Alan García. De eerste werd gezien als radicaal-links, de tweede had een totaal mislukt presidentschap in de jaren ’80 achter de rug. Ik interviewde per telefoon en email enkele figuren uit de Peruaanse politiek en het bedrijfsleven, en enkele Peruaanse vrienden. De consesus was dat Humala ‘een gevaar voor Peru’ was, en dat hij met zijn radicaal-linkse geluid Peru gelijk Venezuela zou isoleren.

door Jan-Albert Hootsen

Dat was toen, dit is nu. We schrijven 2011 en Ollanta Humala is gisteren ingezworen als president van Peru. Net als in 2006 ging de kandidatuur van Humala gepaard met angstscenario’s. De bekende talking heads uit de Latijns-Amerika analyse waarschuwden voor de vervreemding die Humala zou kunnen veroorzaken. Hij werd met Hugo Chávez vergeleken en zou de volgende president in de links-populistische as Chávez (Venezuela)-Correa (Ecuador)- Morales (Bolivia) – Castro (Cuba) worden.

Die angst lijkt evenwel ongegrond. Humala heeft de namen van zijn kabinet bekendgemaakt: een gedistingeerd rijtje van gematigde partijpolitici, centrum-rechtse economen en spectrum-brede partijtijgers. Zo radicaal anders is Humala’s kabinetskeuze ten opzichte van zijn (voormalige) radicale imago, dat sommige linkse critici nu mopperen dat Humala een centrum-rechts kabinet heeft aangesteld. Het kan verkeren. Analysten als James Bosworth speculeren nu hardop of Humala niet eerder een Peruaanse variant op Lula gaat worden.

Brulboei

Herinneren we trouwens ons de eerste verkiezing van Lula Da Silva nog als president van Brazilië? Bij zijn aanstellen schreeuwden banken en investeerders moord en brand, dreigden bedrijven hun vestigingen in Brazilië te sluiten en riepen (conservatieve) analysten om het hardst dat Brazilië Venezuela achterna zou gaan als links bolwerk. Ook in het geval van Lula bleek de realiteit weerbarstig: in ieder geval internationaal manouvreerde Lula zich handig in de positie van ongebonden, gematigd linkse politicus die stevige economische groei combineerde met effectieve sociale programma’s. Twee termijnen verder verliet hij het presidentschap als de meest gevierde president in de recente Braziliaanse geschiedenis.

Uit de angstscenario’s naar aanleiding van Humala’s verkiezing blijkt eens te meer hoezeer de schaduw van de populistische brulboei Hugo Chávez over Latijns-Amerika hangt. Soms lijkt het wel alsof het chavismo het psychologisch equivalent is van een sovjet-light: op het moment dat een politicus met de líder máximo van de Bolivariaanse revolutie wordt vergeleken, zijn de rapen gaar. President Felipe Calderón van Mexico noemde zijn linkse tegenstander Andrés Manuel López Obrador in 2006 een ‘gevaar voor Mexico’ en zette die beschuldiging onlangs kracht bij door te beweren dat López Obrador’s partij PRD in 2006 steun van Chávez kreeg. Diezelfde López Obrador ontkende met klem, want anno 2011 hebben weing linkse politici in Latijns-Amerika er behoefte aan in het kamp der chavistas te worden ingedeeld.

Niet radicaal

Terug naar Peru. Ollanta Humala heeft vlak voor zijn aanstelling zijn rethoriek sterk gematigd en aangegeven dat hij een president van heel Peru wil zijn. Hij heeft tevens de nadruk gelegd op zijn business-friendly houding. Dat wil niet zeggen dat Humala een Peruaanse Lula wordt, maar er zijn wel degelijk vergelijkbare punten. Net als destijds Brazilië ondergaat Peru een robuuste economische groei. Voor Humala’s internationale aanzien is het belangrijk dat hij niet wordt gezien als het staatshoofd dat de macro-economische ontwikkeling van Peru om zeep heeft gebracht. Een mooi voorbeeld van die pragmatische houding is de relatie met Mexico: Mexico en Peru zijn in onderhandeling over een vrijhandelsverdrag, maar tijdens de campagne van de verkiezingen in Peru vroegen enkele Mexicaanse congresleden zich hardop af of het wel verstandig was met Humala in zee te gaan. El Presidente Electo stelde Mexico echter gerust en zei op de ingeslagen vrijhandelskoers verder te willen gaan. Niet bepaald radicaal.

Humala lijkt de president van de economische groei in combinatie met sociale programma’s te willen worden. Dat klinkt heel erg Lula, maar zoals James Bosworth eerder al aangaf, zal Humala geen kopie van Lula willen of kunnen worden. De Peruaanse realiteit is anders.

Eerste punten zijn binnen

Voor El Presidente Electo is het belangrijk dat hij de Peruanen het idee kan geven dat economische groei zich niet alleen in cijfers, maar ook in toename van de algemene welvaart uitdrukt. Een van de problemen in Peru is dat de economie de laatste jaren stormachtig groeit, maar dat het gros van de Peruanen daar niets van merkt. Het heeft de uitgaande president Alan García, een neo-liberaal, zijn populariteit gekost en links in de persoon van Humala aan de macht gebracht. Maar ook al is Humala geen Lula, hij doet er verstandig aan over de grens te turen om te kijken hoe Lula erin is geslaagd om de Braziliaanse groei ook in de eigen populariteit uit te drukken.

De buitenwacht is tot nu toe in ieder geval tevreden: zijn gematigde, spectrumbrede kabinet is een aanwijzing dat Humala niet van plan is om een middelvinger naar de oppositie op te steken. In een land als Peru, waar politieke onrust regelmatig voorkomt, is dat in ieder geval alvast een punt voor de nieuwe president.

(Dit artikel werd vandaag gepubliceerd op World Politics Review)

Guatemala is confronting numerous problems as it prepares for presidential elections scheduled for Sept. 11. Organized criminal groups have made parts of the country all but lawless. Corruption and poverty remain widespread. Frequent natural disasters have strained state capacity. Even the preparations for the elections themselves have been plagued by political violence, with two dozen political workers killed in 2011 alone. But one problem has yet to become a major feature of the presidential campaign, despite its gravity: food insecurity, which threatens millions in Guatemala.

by Jan-Albert Hootsen

With food prices rising globally, social upheaval over increasingly expensive basic staples has become more common. Food security was cited as one of the main causes of the popular revolts in Tunisia and Egypt. In Bolivia, President Evo Morales was forced to abandon a public event earlier this year after angry miners threw dynamite while protesting against food shortages.

World Bank President Robert Zoellick warned in February that food prices are rising to “dangerous levels and threaten tens of millions of poor people,” while Abdolreza Abbassian, a senior economist at the Rome-based U.N. Food and Agriculture Organization told Bloomberg Businessweek that ”the low-income food deficit countries are on the front line of the current surge in world prices.”

Guatemala is a particularly serious case. According to the World Bank, approximately 75 percent of the population lives below the institution’s $2 per day poverty line, while nearly half of all Guatemalan children suffer from malnutrition. The prices of black beans and corn, the two main staples of most subsistence diets in Guatemala, have risen sharply over the past few years. Compounding the misery, severe droughts and floods in 2009 and 2010 caused drastic food shortages in parts of the country. Many rural families lost their crops last year, forcing them to buy corn at unaffordable prices.

Guatemalan President Álvaro Colom increased the minimum wage this year for most workers to $273 per month, hoping to ease living conditions for the urban and rural poor. The move is unlikely to have a dramatic impact, however: The National Statistics Institute puts the basic cost of living in Guatemala at $490 dollars per month.

The combination of all these factors explains why the World Bank considers Guatemala one of four countries in Latin America at risk of destabilization through food riots, along with Bolivia, Haiti and Honduras. But despite the troubling warning signs, none of the main presidential candidates has championed the issue.

“One of the biggest problems in Guatemala is speculation with prices and hoarding used to raise the prices of certain products, principally with regard to the subsistence diet,” says Marvin del Cid, a political commentator and journalist at the El Periódico newspaper in Guatemala City. “But the issue is not something the different candidates seem to give a lot of importance. In fact, no one actually mentions it in their campaign promises.”

The two main candidates in September’s elections are Otto Pérez-Molina of the Patriotic Party, a retired army general and former presidential candidate with a get-tough-on-crime platform, and Sandra Torres, who was the country’s first lady until she divorced Colom in March. Torres hopes to run as the National Union of Hope (UNE) candidate, but her divorce has been highly controversial, as many see it as a way to sidestep a Guatemalan law prohibiting presidential spouses from running for president. The country’s Election Committee has already declared Torres’ proposed candidacy invalid on more than one occasion, and the Supreme Court recently did the same.

In the meantime, neither candidate is addressing the rising cost of food, which looms as a destabilizing factor in the near future. “High food prices and the lack of food security contribute to an environment that is also facing a very violent conflict involving organized crime, corruption among elite groups in society and an election environment that is violent,” says James Bosworth, a Nicaragua-based analyst of Latin American politics. “When there are high tensions, a spark can cause political instability to quickly overtake a government,” he added. Large food riots have not taken place in Guatemala, but “the potential is definitely there,” Bosworth says.

Guatemala’s problems are not unique, but violence, poverty, corruption and the continuing economic slump are severely limiting the government’s ability to effectively respond to them, Bosworth says. “Mexico and Brazil are facing similar problems, but those countries have both implemented some good anti-hunger programs. Guatemala doesn’t have those resources,” he explained.

Polls give Pérez-Molina a double-digit lead, but some analysts believe the food issue might help Torres, should she be allowed to run. As first lady, Torres’ effective management of development programs, such as the government’s anti-poverty initiative Bolsa Solidaria, bolstered her stature and support in rural areas. However, with her candidacy appearing more unlikely, the absence of food insecurity as a campaign issue could help Pérez-Molina gain a decisive advantage over his remaining opponents. Bosworth notes, “None of the other candidates will have the credibility on food aid programs that Torres might have.”

Though food scarcity and high prices will continue to pose a serious threat to stability in Guatemala in the near future, public safety and violence remain at the top of the political agenda. Yet, with environmental issues due to climate change likely to become more severe, food insecurity will only take on added significance. And while the country will be hard-pressed to find the resources to solve the problem, time might be running out for it to find the political will to at least address it.

De kersverse Braziliaanse president Roussef is een te benijden staatshoofd. Ze deint lekker mee op de golf van populariteit van haar voorganger Lula da Silva en de economie van haar land raast als een tierelier (7,2% groei vorig jaar). Er is geld, er is mandaat, er zijn mogelijkheden om een hele regio naar haar hand te zetten. Toch maakte ze een klein slippertje in een ruwe schets van haar buitenlandbeleid, die ze gisteren in Rio de Janeiro gaf.

door Jan-Albert Hootsen

Roussef gaf aan dat haar buitenlandbeleid de komende jaren twee speerpunten heeft: de mede-BRIC landen (India, China en Rusland) en Zuid-Amerika. Centraal-Amerika en Noord-Amerika hebben niet haar prioriteit. Roussef wil het robuuste handelsoverschot van Mercosur, een succesvol handelsverdrag tussen verschillende Zuid-Amerikaanse landen, verder gaan uitbouwen en de relaties met Rusland, China en India versterken.

Op zich niets mis mee. Brazilië probeerde onder Lula al actief zijn positie als regionale grootmacht uit te bouwen, en dat is logisch. Het is het grootste, dichtstbevolkte en economische sterkste land van Latijns-Amerika. Brazilië has it all: enorme reserves aan natuurlijke grondstoffen, een steeds kapitaalkrachtiger interne markt, een robuuste industrie die zich snel ontwikkelt, een succesvol armoedebeleid en de flair van een wereldmacht in wording.

Hemelbestorming

Toch is het opmerkelijk dat de presidente Mexico niet als prioriteit noemde in haar aanstaande hemelbestroming. Tuurlijk, Mexico is veel meer op de Verenigde Staten gericht dan op Zuid-Amerika. En Mexico heeft, in tegenstelling tot O Brasil, te maken met een krakende, stagnerende economie die weliswaar groeit, maar weinig structurele vooruitgang boekt. Mexico heeft te maken met een extreme geweldsgolf, een vastgeroeste interne markt die wordt beheerst door monopolistische bedrijven, een grote regeldruk en een veel corruptie.

Maar wat Mexico ook heeft, is de tweede economie van Latijns-Amerika, na Brazilië. En Mexico heeft enorme onontgonnen olievelden in de Golf van Mexico, waar het aan alle kanten krakende en piepende staatsoliebedrijf Pemex vooralsnog weinig mee kan. Mexico heeft uitstekende toegang tot de markt in de VS en grote invloed op wat er in Centraal-Amerika gebeurt.

Petrobras

Vooral de grondstoffen zijn belangrijk. Hoewel Pemex symbool staat voor de autonomie en nationale trots van Mexico, is het bedrijf corrupt en inefficiënt. Geld en technologie om de gigantische olievelden in de Golf te ontginnen ontbreken, en de olievelden die nu in gebruik zijn, zijn door overexploitatie over een jaar of 10 leeg. Brazilië heeft Petrobras, een efficiënte en robuuste semi-private oliemaatschappij die, in tegenstelling tot Pemex, de laatste jaren met groeiend succes de productie heeft doen stijgen. Petrobras is modern, innovatief en winstgevend.

Er gaan al enkele jaren in Mexico stemmen op om de oliemarkt gedeeltelijk open te breken. Pemex heeft een volledig monopolie in de exploitatie van de nationale oliemarkt. Beslissingen over het bedrijf worden in het Mexicaanse congres genomen. De oliemarkt helemaal privatiseren is tegen het zere been van de nationale trots, maar voor exploratie en ontginning van nieuwe velden is private (buitenlandse) steun onontbeerlijk. Voor Mexico is dat van levensbelang, omdat het nationale inkomen nog steeds in hoge mate door olie wordt beheerst.

Leiderspositie

Roussef zou er goed aan doen de komende jaren daarom stevig in onderhandeling te gaan en te gaan lobbyen met de Mexicaanse politiek. Over een gedeeltelijke privatisering van de Mexicaanse oliemarkt. Over een gezamelijke Braziliaans-Mexicaanse aanpak van de enorme natuurlijke rijkdommen in de Golf. Beide landen kunnen daar beter van worden. Mexico zou zich er minder afhankelijk van de Verenigde Staten mee kunnen maken en zich meer op Latijns-Amerika kunnen richten. Brazilië kan er zijn regionale leiderspositie mee versterken.

Het is daarom jammer dat Roussef alleen de BRIC-landen en Zuid-Amerika prioriteit geeft, terwijl ze het land dat eigenlijk ook in de BRIC hoort (112 miljoen inwoners, 12e economie van de wereld, grootste Spaanstalige land ter wereld) een beetje links laat liggen. Uiteindelijk is het voor Brazilië potentieel veel nuttiger de banden met Mexico aan te halen, dan met pakweg Rusland.