Waarschuwing vooraf: niets wat ik in dit stuk ga schrijven is gebaseerd op onderzoeken, harde feiten of academisch verantwoorde analyses. Het is een gedachtenkronkel die ik ineens kreeg naar aanleiding van een artikel waar ik afgelopen week aan werkte. En het is mijn (verlate) bijdrage aan Internationale Vrouwendag. U bent dus gewaarschuwd!
Exorcisme is in Latijns-Amerikaanse katholieke landen een verschijnsel dat nog steeds regelmatig voorkomt. Neem Mexico: dagelijks vinden hier tussen de vijf en tien duiveluitdrijvingen plaats en alle diocesen hebben tenminste één priester die door zijn bisschop is geautoriseerd om bezetenen van hun demonen te redden. Niets bijzonders, gewoon een katholiek bijgeloof, toch? Nee, het fenomeen exorcisme is, in ieder geval in Mexico, veel meer dan dat. Het is een metafoor voor de vrouwonvriendelijke machosamenleving die Mexico nog steeds is en de katholieke kerk nog steeds van harte ondersteunt.
door Jan-Albert Hootsen
Twee weken geleden ging ik op bezoek bij de basiliek van Soriano, een klein dorpje in de Centraal-Mexicaanse deelstaat Querétaro. Niet als toerist, want zoveel valt er in Soriano niet te beleven, maar om een artikel te schrijven over een kapel die vorige maand in het heiligdom is geopend. Die kapel, het zogeheten Heiligdom van de Gezegende Zielen in het Heilige Vagevuur, heeft een bijzondere functie: het is de eerste kapel in Mexico die zich wijdt aan het uitdrijven van demonen, ofwel exorcismen.
Basiliek van Soriano, Querétaro
Uiteraard wilde ik dat wel eens van dichtbij zien. Helaas, de kerk was niet erg gesteld op de aanwezigheid van een journalist bij een duiveluitdrijving. Ik nam mijn toevlucht tot Youtube, alwaar een groot aantal video-opnames is te vinden van dit oeroude katholieke ritueel (Ome Jezus deed het al). Zoek maar eens op ‘Exorcismo México’ en geniet van honderden bizarre opnames (LET OP: lang niet alle video’s zijn daadwerkelijk van katholieke exorcismen. Zoals je kan verwachten zit er ook een hoop nep en niet-katholiek tussen).
Tijdens het zoeken viel me echter iets op: in vrijwel alle gevallen waren de personen waarbij de duivel werd uitgedreven vrouw. ‘Exorcisme van Mexicaanse vrouw’, ‘Spaanse vrouw van demon afgeholpen’, ‘Exorcisme van 14-jarig meisje in Cuernavaca’. En ga zo maar door. Toen ben ik wat verder gaan zoeken en in de vele krantenartikelen die ik vond bleek het om hetzelfde te gaan: allemaal vrouwen en meisjes. En waar gaan de films The Exorcism of Emily Rose en The Exorcist over? Juist: vrijwel zonder uitzondering zijn het vrouwen.
Zelfbeeld
Waarom zijn het vrijwel altijd vrouwen die demonen in zich lijken te hebben? Een Mexicaanse priester vertelde me dat bezetenen vaak ‘hysterisch’ reageren, en dat dat ‘het bewijs is’ van demonische trekjes. Hysterisch? Gelijk even Het Labyrint van de Eenzaamheid, de veelgeprezen verkenning van de Mexicaanse psyche door Nobelprijswinnaar Octavio Paz, erbij gehaald. Paz schrijft daarin de volgende duistere woorden (vrij vertaald uit het Spaans, ik heb de Nederlandse vertaling niet bij de hand):
“Haar wezen wordt verdeeld tussen wat ze werkelijk is en wat ze zich inbeeldt te zijn, een zelfbeeld dat haar wordt gedicteerd door haar familie, [sociale] klasse, opleiding, vrienden, religie en minnaar. Ze uit nooit haar vrouwelijkheid, omdat die zich altijd manifesteert in een vorm die mannen voor haar hebben uitgevonden.”
Dat betekent dus dat vrouwen in de Mexicaanse maatschappij altijd geketend zijn: door wat mannen willen, door wat religie wil, door wat de samenleving wil. Mexico is nog steeds een macho-maatschappij, waarin vrouwen (ondanks de enorme vooruitgang in de emancipatie van de laatste jaren in met name de grote steden) nog steeds een ondergeschikte rol spelen. Ook de modernisering van het land in de pakweg laatste vijftig jaar heeft daar niet fundamenteel iets aan kunnen veranderen. 8 maart zei partijprominent Beatriz Paredes van oppositiepartij PRI nog dat er op Internationale Vrouwendag helemaal niets te vieren valt. In dat opzicht is het dus opvallend dat exorcismen bijna zonder uitzondering vrouwen lijken te betreffen. Hysterische vrouwen, in de woorden van de priester die ik sprak.
Hysterie
Wat is er dus aan de hand? Hier is mijn interpretatie: de Mexicaanse (macho)maatschappij eist een bepaalde houding van vrouwen. De katholieke kerk eist een bepaalde houding van vrouwen. Veel Mexicaanse vrouwen op met name het platteland schikken zich bewust in die rol. Maar onbewust? Het begrip hysterie houdt een staat van ongecontroleerde angst of ’emotionele excessen’ in. Hysterie werd in het verleden vooral in verband gebracht met vrouwen, als een uiting van onderdrukte seksuele gevoelens. Sinds de vorige eeuw wordt hysterie niet meer als aandoening door medici geaccepteerd en is vervangen door wat in het Engels conversion disorder heet, een psychologische reactie op stress die zich uit door bijvoorbeeld paniekaanvallen en heftige, emotionele reacties die schijnbaar geen directe, duidelijke oorzaak hebben.
Zou de ondergeschikte rol van de Mexicaanse vrouw onbewust zoveel stress kunnen veroorzaken dat (sommige) vrouwen leiden aan conversion disorder? En zou diezelfde aandoening kunnen leiden tot het gedrag dat priesters beschouwen als bezetenheid? In het Nederlands hanteren we niet voor niets het spreekwoord ‘ze ging als een bezetene te keer’.
Mannen, mannen, mannen
Welnu: katholieke priesters, zeker in Mexico, zijn mannen. Mannen die in de conservatieve gebieden van het land een sociale structuur overeind houden die door mannen wordt gedomineerd. Diezelfde mannen worden dus geacht (bovenstaande gedachtegang volgend) een door mannen veroorzaakt probleem op te lossen. Niet door vrouwen meer vrijheid en gelijkheid te bieden, maar door te stellen dat ze door een demon bezeten zijn, en diezelfde demon in een psychologisch heftig ritueel uit te drijven. Volgens de logica die ik hier aanhoud, zou je exorcisme dus kunnen zien als een door mannen bedacht instrument om het probleem van vrouwenonderdrukking te negeren en een legitieme psychologische reactie op onderdrukking als iets irrationeels, zelfs bovennatuurlijks af te doen. De duiveluitdrijving als metafoor voor de onderdrukking van de Mexicaanse vrouw.
Nogmaals: ik heb hier geen onderzoek naar gedaan en heb geen enkel bewijs om deze these te ondersteunen. Maar het zou me niets verbazen als het klopt.
