Wat is dat dan, ‘la chingada’?

Een onzeker begin van mijn eerste week als correspondent eindigt leuk. Mijn allereerste stukje voor het ANP, over de verspreking van Willem-Alexander in Mexico, krijgt meer aandacht dan ik had durven hopen. Wel viel me op dat er wat verwarring is ontstaan over de betekenis van het woord ‘la chingada’, dat tot zoveel hilariteit leidde in Mexico. Nu wil het toeval dat ik vorig jaar, op een ander blog, daar eens een mini-onderzoekje aan heb gewijd. Daarom, uit de oude doos: het ware gezicht van La Chingada.

door Jan-Albert Hootsen

Wat is de essentie van ‘de Mexicaan’? Beetje vreemde vraag wellicht, het lijkt me vrijwel onmogelijk om een geheel volk (zeker als het een zo groot en divers volk als dat van Mexico is) in één bepaalde essentie uit te drukken. Ga maar eens na: wat is de essentie van ‘de Nederlander’? Máxima Zorreguieta heeft het geprobeerd te verwoorden, maar dat werd haar bepaald niet in dank afgenomen. Niet aan beginnen, dus.

Carlos Fuentes, de auteur over wie ik mijn bachelorscriptie ga schrijven, heeft desondanks een visie op wat ‘de essentie van de Mexicaan’ is. Afgaande op het feit dat auteurs die een groot deel van hun leven buiten het moederland hebben gewoond volgens critici vaak de scherpste blik op het land van herkomst hebben (denk aan James Joyce, Scott Fitzgerald of Willem Frederik Hermans), vind ik het wel aardig om hier even bij stil te staan.

Voor Fuentes ligt de essentie van de ‘Mexicanidad’ gesloten in het werkwoord ‘chingar’. Dit betekent zoveel als ‘naaien’. Vanuit het werkwoord zijn een groot aantal bijvoeglijke en zelfstandige naamwoorden herleid, en ontelbare zegswijzen met een variant op chingar. Het is moeilijk uit te leggen wat de lading van het woord precies is. Je zou kunnen zeggen dat een chingon een naaidoos is en een hijo de la chingada een klootzak, maar ik betwijfel of een dergelijke vertaling geen geweld doet aan de betekenis ervan.

Ik vermoed, afgaande op wat ik erover heb gelezen en gehoord, dat een belangrijk aspect van de emotionele lading bij het woord chingar te herleiden is uit de tragische geschiedenis van Mexico. Dat is de geschiedenis van veroveringen, verwoestingen, uitbuiting, corruptie, vrijheidsstrijd, revolutie. De geschiedenis van onderdrukkers versus onderdrukten, van ‘naaiers tegenover genaaiden’.

Chingar kunnen we in de categorie ‘onvertaalbare’ woorden plaatsen, de talige witte vlekken waar niemand behalve zij die met deze taal zijn opgegroeid weten wat het precies inhoudt. Het Duits kent ‘sehnsucht’, het Portugees ‘saudade’, het Nederlands ‘gezellig’ (probeer die drie woorden maar eens naar een andere taal te vertalen, en je zult zien dat het niet makkelijk is). En het Spaans van Mexico dus ‘chingar’.

Chingar vertegenwoordigt als woord dus een gevoel dat alleen Mexicanen echt kennen. Octavio Paz, een andere belangrijke auteur uit Mexico, heeft meerdere malen op wat raadselachtige manier uitleg over het woord gegeven: “Het is een Mexicaanse representatie van moederschap” en “Wie is de chingada? Het is boven alles de moeder… een mythische moeder. (…) De chingada is de moeder, geopend, verkracht of bespot door geweld.” Carlos Fuentes beschrijft het in zijn roman La Muerte de Artemio Cruz als volgt: “(…) [het is] de opsomming van de geschiedenis, heilig, het teken van Mexico: jouw woord.”

Zijn we er al uit? Ik nog steeds niet. Misschien is het beter om te kijken naar de wijze waarop chingar in het dagelijks leven wordt gebruikt. Hieronder wat voorbeelden:

Esto es una chinga = Als een karwei veel tijd en moeite kost, wordt het een chinga genoemd

No seas chingón, guey = Letterlijk: wees geen naaidoos, man – Het beste te vertalen als ‘doe niet zo flauw/naar’ of ‘wees redelijk’

De chingado is ‘de passieveling’, het ‘inerte’ – hij die zich laat naaien

Chingarse = Hard werken (letterlijk: zich naaien), iets doen dat veel tijd en moeite kost

Hasta casa de la chingada – Letterlijk: tot het huis van de genaaide – Iets dat zich zeer ver van je bevindt

En dan is er nog ‘Chinga tu madre’ (de vertaling moge duidelijk zijn), de grofste belediging die je tegen een Mexicaan kan uiten. Soms wordt deze elliptisch gebruikt, zo heb ik het een keer meegemaakt dat, in een heftige woordenwisseling, een Mexicaanse vriend van me het gesprek eindigde met een boos ‘La tuya, guey!’, ofwel ‘de jouwe!’.

Wie een beetje oplet, hoort hoe het woordje chingar het dagelijkse taalgebruik van de Mexicaan ten diepste beïnvloedt. Of ik de échte, emotionele dimensie ervan ooit zal begrijpen… Dat weet ik niet. Lijkt me ‘una chinga’.