Frank McCourt, één van mijn childhood favourites, is niet meer. Hij overleed afgelopen zondag in New York. McCourt, een bescheiden man, bracht het grootste deel van zijn leven in de luwte door, als docent aan een middelbare school. Roem bereikte hij pas op latere leeftijd met zijn autobiografische literaire drieluik Angela’s Ashes, ‘Tis en Teacher Man. Hoewel zijn totale literaire productie beperkt bleef, was McCourt een geliefd schrijver. De vergelijking tussen zijn en zijn broer Malachy’s boeken is bovendien een prachtig voorbeeld van hoe hetzelfde verhaal op twee totaal verschillende wijzen kan worden opgetekend.
door Jan-Albert Hootsen
Ach, die Ierse schrijvers… Wat keek ik tegen ze op! Neem IRA-lid Brendan Behan, die stomdronken de opvoeringen van zijn eigen toneelstukken verstoorde. Of de keurige schoolmeester en huisvader Roddy Doyle, die zijn karakters paginalange scheldkannonades richting de lezer liet sturen. Of James Joyce, wiens grote meesterwerk Ulysses een hommage was aan de dag dat zijn verloofde hem liet klaarkomen in een zakdoek in Dublin. Rauwe, ongebonden mannen waren het. Met een pint Guiness in één hand en een peuk in de andere zopen ze, vochten ze, zongen en dansten ze tot in de kleine uurtjes in hun pubs tegen de achtergrond van het middeleeuwse centrum van Dublin of de groene heuvels van Kerry en Youghall, tussen neus en lippen door het ene na het andere meesterwerk uitpoepend. Echte kerels waren het!
Cover van Frank McCourt's 'Tis
Bescheiden
Frank McCourt (1930-2009) was allesbehalve een rouwdouwer, maar in het lijstje grote Ierse auteurs mag hij niet ontbreken. De dit weekend in zijn woonplaats New York overleden schrijver en docent was de absolute tegenpool van pakweg Brendan Behan: een rustige, bescheiden man die in de luwte als docent aan een middelbare school werkte en pas op latere leeftijd een succesvol schrijver werd. Bij interviews toonde hij zich altijd wat verlegen, praatte met zachte stem en was veel meer een didacticus dan een schrijvende bohemièn die zich aan drank, vrouwen en knokpartijen te buiten ging. Heel veel heeft hij ook niet geschreven: zijn autobiografische drieluik Angela’s Ashes, ‘Tis en Teacher Man en het weinig bekende Angela and the baby Jesus. Ook bracht hij het grootste deel van zijn leven door buiten Ierland, en is hij eigelijk meer een schrijver uit de Ierse diaspora dan behorend tot de kern van Ierse literatoren.
Ik hou van het werk van Frank McCourt. Ik las Angela’s Ashes toen ik nog op de middelbare school zat, net terug van vakantie uit Ierland en qua lezen in mijn ‘Ierse periode’. Ik verslond alles van Yeats, Joyce, Shaw, Heany en Behan. Van de meeste boeken begreep ik toen maar weinig, laat staan van de dromerige, symbolistische poëzie van Yeats. Maar wat al deze schrijvers gemeen hadden, is dat de sfeer, de beelden, de kleuren en geluiden die ze oproepen een beeld opriepen van Ierland dat het midden hield tussen sprookjeswereld, duistere ellende en vrolijke rebellie.
Tragedie
McCourt bracht in Angela’s Ashes vooral het ellende-verhaal naar voren. Maar naast de hartverscheurende ellende van het in armoede gedompelde gezin McCourt was het boek hartverwarmend. Frank, het jongetje dat als in een Griekse tragedie constant het slachtoffer van de omstandigheden wordt, bereikt uiteindelijk een beter leven in de Verenigde Staten. Hij beschrijft in zowel Angela’s Ashes als ‘Tis (over zijn eerste jaren in New York) op soms humoristische, dan weer treurige wijze zijn twijfels, zijn angsten en hoe de demonen uit het verleden hem blijven achtervolgen.
A Monk Swimming, van Malachy McCourt
Hoe anders was zijn broer Malachy! Ook de jongere McCourt verhuisde uiteindelijk naar de VS, om op latere leeftijd zelfs politicus voor de Green Party te worden. En net als broer Frank schrijft hij een autobiografisch boek (Malachy was niet te beroerd om op het succes van zijn broer mee te varen): A Monk Swimming. Malachy zou een redelijk succesvol schrijver, acteur en televisiepersoonlijkheid worden. Als kandidaat voor de Green Party verloor hij in 2006 de governeursverkiezingen van zijn democratische tegenkandidaat.
Wie Angela’s Ashes en ‘Tis aan de ene kant en A Monk Swimming aan de andere kant leest, zal gefascineerd raken door de twee totaal verschillende beelden die de boeken van het leven van de McCourts beschrijven. Frank’s relaas is somber en neerslachtig, soms met humor en compassie, maar in het algemeen een triest relaas van armoede en een verscheurd gezin. Angela McCourt, de moeder van het gezin, is een weinig spraakzaam, treurig silhouet dat in stilte haar verdriet verbijtend door het huis doolt, onderwijl de last van het in armoe opvoeden van vier jonge kinderen draagt. In A Monk Swimming is dit nogal anders. Daarin is Angela een chagarijnige en sarcastische, maar energieke vrouw die zich de kaas niet makkelijk van het brood laat eten.
Schelmenroman
Ook de manier waarop Frank en Malachy zichzelf en elkaar beschrijven verschilt. Frank is een aardige, wat bedeesde jongen die tegen de bierkaai vecht en op integere wijze probeert hogerop te komen. Malachy is juist een schelm, die zuipend en knokkend en door middel van allerlei duistere zaakjes (goudsmokkel naar India, gokken op hoeveel whiskey hij in één teug naar binnen kan werken) aan zijn centen komt. Frank is in zijn boeken nauwelijks kritisch op zijn familie; hij ziet in dat zij, net als hij, slachtoffers zijn en er het beste van proberen te maken. Malachy is wat cynischer en laat in zijn boek doorschemeren dat hij zijn broer, hoewel vriendelijk en behulpzaam, een beetje een slapjanus vindt. Het vergelijken van de beide schrijvers is kostelijk. Frank was duidelijk de betere schrijver, maar Malachy heeft met zijn schelmenroman ook een leuk onderhoudend boek geschreven.
Frank McCourt (midden) met broers Malachy (rechts) en Michael (links)
Frank McCourt was geen typische Ierse schrijver in de traditie van Yeats, Joyce, Shaw of Heany. Toch behoort hij wat mij betreft tot de groten van de Ierse literatuur. Weinig Ierse schrijvers zullen de armoede en ellende van het Ierland van de jaren dertig zo tastbaar hebben gemaakt voor een groot publiek als hij.
En och, het was toch ook gewoon een vreselijk aardige man.
