Van La Família moet je het hebben

Het gezag over de bloedhete hooglanden van het Mexicaanse Michoacán ligt al lang niet meer bij de Mexicaanse overheid. Een geheimzinnige gewapende groep beheerst al enkele jaren de deelstaat en schuwt daarbij grof geweld niet. Soms slaan de autoriteiten terug. Zoals gisteren, toen op verschillende plekken hoge ambtenaren werden gearresteerd, vanwege vermoedelijke banden met de lokale misdaadorganisatie. Maak kennis met La Família Michoacana.

Michoacán, ‘de plaats van de mensen die vis hebben’ is een prachtig stukje Mexico. Ruige bergen en een gevarieerd klimaat zorgen voor veel natuurschoon. Slaperige koloniale steden en de rijke traditie van de Purépecha, de oorspronkelijke indiaanse inwoners, geven de staat een authentiek en aantrekkelijk karakter.

Maar Michoacán is ook een staat van extreme armoede, drugsgeweld en criminaliteit. Een heftige strijd tussen de Mexicaanse autoriteiten enerzijds en de drugskartels anderzijds woekert sinds president Felipe Calderón in 2006 de oorlog aan de narcos verklaarde. Regelmatig worden de Michoacanos opgeschrikt door gevechten en massale arrestaties.

Bescherming

Gisteren was het weer zover. Honderden soldaten en agenten van de federale politie vielen het kantoor van de regionale Openbare Aanklager binnen in de hoofdstad Morelia, terwijl in een groot aantal kleine dorpjes in het ruige hoogland hetzelfde gebeurde in de gebouwen van lokale overheidsambtenaren. De oogst: tien burgemeesters, de directeur van de Staatspolitieacademie, een veiligheidsadviseur van de gouverneur en nog vijftien andere hoge ambtenaren.

De zeventien werden opgepakt op verdenking van banden met een beruchte lokale criminele organisatie: La Família Michoacana. Volgens El Universal namen de gearresteerden deze groep in bescherming. Het interessante aan dit bericht zit hem in dit woordje. Want La Família is niet zomaar een drugsbende, hoewel dit uit de berichtgeving van de BBC en de New York Times niet direct naar voren komt. Het belang van dit ene woordje zit hem in het unieke karakter van La Família.

Mission statement

Geweld namens La Família

De wereld hoorde voor het eerst van het bestaan van La Família in september 2006, toen leden van de groep vijf afgehakte hoofden een discotheek in Uruapan binnengooiden. Niet veel later, op 22 november, dook in enkele regionale kranten een ‘advertentie’ op, waarin La Família zich middels een soort ‘mission statement’ voorstelde aan de Mexicanen.

In de tekst portretteert de organisatie zich als een collectief van ‘gewone arbeiders uit de hete binnenlanden van de staat Michoacán’, die zich gedwongen zagen tot gewapend verzet tegen enerzijds de lokale autoriteiten en anderzijds drugshandelaars als die van het Milenio Kartel. Tegen de autoriteiten, omdat deze zich sinds mensenheugenis ‘bedienen van vuile streken en machtsmisbruik’. Tegen de drugshandel, omdat zij ‘sinds de jaren tachtig tot op de dag van vandaag grote delen van de staat terroriseren’, door middel van ontvoeringen, afpersingen en de verkoop van meta-amfetamine, in het Westen beter bekend als crystal meth.

Crystal meth en slechte wijn

Hun missie? La Família stelt als hoofddoel het uitroeien van de georganiseerde misdaad, van ontvoeringen, via ‘diefstal van tractoren’ tot het lamleggen van de handel in crystal meth. En, oh ja, ze willen ook de verkoop verbieden van ‘wijn van slechte kwaliteit’ uit Tepito (een wijk in Mexico Stad waar een van ’s werelds grootste zwarte markten zich bevindt). Volgt een oproep aan de bevolking van de staat zich bij de familie aan te sluiten: ‘Zou u zich aansluiten bij La Família als u zag dat wij deze misdaden bestrijden? Of zou u ze liever laten woekeren? […] Zou u deze organisatie steunen in haar strijd tegen de kwaden die onze staat aanvallen?’

Een ander 'mission statement' van La Família

De retoriek heeft meer weg van die van een linkse guerrillaorganisatie als de Zapatisten in Chiapas dan van wat je van een groep drugshandelaren zou verwachten. Toch wordt de organisatie door binnen- en buitenlandse autoriteiten en media geïdentificeerd als een der vele drugskartels in mexico. De BBC noemt het de organisatie die drugshandel in Michoacán in handen heeft, en president Calderón (zelf afkomstig uit de hoofdstad van de staat) bestrijdt La Família met alle (militaire) middelen. In sommige berichten werd de groep gelinkt aan het Golfkartel, een machtige groep drugshandelaren die vanuit de staten Tamaulipas en Coahuila Colombiaanse cocaïne naar de Verenigde Staten verhandelt.

Extreem geweld

Dat leek aavankelijk nog best waarschijnlijk. Het lokale Milenio Kartel, expliciet genoemd door La Família als een van hun voornaamste tegenstanders, heeft banden met het machtige Sinaloa Kartel, geleid door Mexico’s grootste drugsbaas Joaquín ‘El Chapo’ Guzman. Het Golfkartel en hun concurrenten uit Sinaloa vechten in het noorden van Mexico al jaren een bloedige machtsstrijd uit. Het Mexicaanse Openbaar Ministerie verklaarde in 2006 dat La Família vrijwel zeker een gewapende afdeling is van Los Zetas, het moordcommando van het Golfkartel. Sinds de Zetas en La Família ook elkaar op leven en dood bestrijden kan die theorie echter van tafel. La Família staat in principe op zichzelf, al hebben (om het nog eens lekker ingewikkeld te maken) onderdelen van de bende vermoedelijk ook banden met andere organisaties. Zeker is in ieder geval dat La Família zich in enkele jaren een positie heeft verworven tussen de grote spelers in de Mexicaanse drugswereld.

Infrastructuur

Alejandro Suverza van El Universal sprak in december 2006 met twee leden van La Família. Een van hen noemt zichzelf ‘De Gekste’, die later als één van de oprichters zou worden geïdentificeerd. Hij pocht in het interview over de ‘meer dan vierduizend man’ die zich bij de organisatie zouden hebben aangesloten, over een veelheid aan financiële middelen waarmee ze lokale boeren zouden bijstaan, over een goed georganiseerde infrastructuur. Hij roemt zelfs de human resources van La Família.

Maar wat hij ook duidelijk wil maken, is dat La Família geen gewoon drugskartel is: ‘Wij moorden niet,’ zegt hij, ‘Wij zijn geen rivalen van de Zetas of het Golfkartel. Wij zorgen ervoor dat er geen mensen hier lopen te moorden, dat er geen schietpartijen zijn.’ En in de eerdergenoemde in lokale kranten gepubliceerde verklaring bedankte La Família de media zelfs voor hun ‘verantwoordelijke, objectieve en onpartijdige berichtgeving’.

Nu ja, dat ze niet moorden is aantoonbaar onjuist. Sterker nog, La Família moordt dat het een lieve lust is. Tussen augustus en december 2008 hebben ze waarschijnlijk ruim 200 executies uitgevoerd. Het is evenwel niet het geweld dat La Família van de rest onderscheidt. Het is de manier van profileren van de groep.

Gearresteerde leden van La Família

Retoriek

La Família hanteert niet de retoriek van een standaard drugskartel. De andere grote spelers in de Mexicaanse drugsscene communiceren niet door middel van mission statements. Ze hebben geen vriendelijke woorden over voor de media en hebben geen enkele behoefte de bevolking te verklaren dat ze hun gemeenschap willen beschermen en niet willen moorden. De kartels van Juárez, Tijuana, de Golf, – zij zoeken de publiciteit vooral met lijken, kogels, bomaanslagen, martelingen en massagraven. Eenieder die in hun weg staat wordt uit de weg geruimd, kritische journalisten en politici geliquideerd. Drugsbazen als El Mayo Zambada, El Chapo Guzman en de broers Arellano-Félix hebben geen behoefte aan pottenkijkers. Lokale politici kopen ze om of bedreigen ze.

Weliswaar worden de moorden met briefjes bij de lijken verantwoord en laten ze af en toe wel eens een verklaring los, grootschalige PR-campagnes en verklaringen over goddelijke missies om hun daden te verantwoorden zijn hen vreemd. De groep die zich qua ‘PR’ nog het meest met La Família laat vergelijken zijn de Zetas. Ook zij maken veel gebruik van internet, media, spandoeken en woordvoerders om hun ‘ideeën aan de man te brengen’.

George Grayson van het Foreign Policy Research Institute stelt dat het verschil tussen de grote kartels uit het noorden en La Família hem zit in het bloeddorstige fanatisme van de groep. Bovendien wijst hij op het feit dat er ook een spirituele component aan de organisatie zit: niet zelden wordt er door La Família verwezen naar ‘goddelijke gerechtigheid’ die ten grondslag ligt aan hun moorden en executies. Hij noemt de huidige leiding van La Família een groep ‘bijbelzwaaiende fanatici’. Er gaan zelfs geruchten dat leden van het kader betrokken zijn bij de christelijke Nieuw Jeruzalem-stroming.

Cosa Nostra

‘Wat wellicht ooit begonnen is als een groep gewapende mannen die hun kinderen wilden beschermen tegen crystal meth, is een crimineel lichaam geworden dat net zo goed bewapend en georganiseerd is als om het even welke andere grote speler in het Mexicaanse drugscircuit,’ schrijft Grayson.

Michoacán, thuisbasis van La Família

Daarom is dat woordje ‘beschermen’ zo belangrijk bij de arrestatiegolf van gisterenavond. Blijkbaar ziet La Família zichzelf als een soort Mexicaanse ‘Cosa Nostra’. Grayson onderschrijft dit, door te wijzen op het feit dat de organisatie diep geworteld is in de lokale bevolking, ‘bescherming’ aanbiedt aan winkeleigenaren en handelaren (lees: afpersing) en zich ook bezighoudt met allerlei sociale projecten als het bouwen van scholen en het doneren van boeken. Evengoed zijn ze te vergelijken met paramilitaire groeperingen als de AUC in Colombia. La Família heeft haar eigen uniforms en leden rijden zwaar gewapend rond in dezelfde auto’s die het Federale Onderzoeksagentschap gebruikt.

Gefragmenteerd

Ze zijn dus anders dan anders, La Família. Het blijft een wat geheimzinnige groepering, die bovendien sterk gefragmenteerd is: er zijn allerlei afsplitsingen en losse verbanden die onder de naam La Família opereren. Weliswaar zijn ze extreem gewelddadig en tot aan hun nek betrokken bij de zware criminaliteit, ze lijken daadwerkelijk te geloven dat ze een soort sociale functie als de lokale beschermengelen in Michoacán hebben. Blijkbaar kunnen ze daarmee hun eigen bloeddorst uitstekend verantwoorden.

Voor de Mexicaanse regering maakt het weinig uit. Sociale functie van La Família of niet, het geweld loopt dermate de spuigaten uit dat het leger steeds harder ingrijpt om met de geheimzinnige groep af te rekenen. Inmiddels beperkt La Família zich lang niet meer tot Michoacán alleen: ook de deelstaten Guanajuato en Estado de México behoren tot hun territorium. En in Mexico Stad duiken om de zoveel tijd lijken op die er door La Família zijn neergelegd. De drugsoorlog woekert onverminderd door.